گفتگو با مشاور يونسكو و متخصص حوزه نشر: «سمت»، شناسايي و نشر كتاب درسي را بهطور شايسته انجام ميدهد
پرنيل اسكرود داراي مدرك دوره نشر حرفهاي از دانشگاه استانفورد و صاحب مقالات متعددي در زمينه كتاب و نشر آموزشي است. وي مأمور يونسكو در مركز منطقهاي بانكوك است و در ميزگردهاي بسياري در زمينه كتاب درسي شركت كرده است. او يكي از سخنرانان اولين همايش بينالمللي كتاب درسي دانشگاهي بود كه به دعوت «سمت» در اين همايش شركت كرد. گفتگويي كه در پي ميآيد خلاصه مصاحبهاي طولاني با اوست كه صبورانه به سؤالات بيشمار ما پاسخ داد.
♦♦♦
در ديگر كشورها، تشخيص اينكه چه كتابي و چگونه بايد نوشته شود بر عهده كيست؟ مؤلف يا ناشر؟
به طور عمده هر دو حالت اتفاق ميافتد؛ امكان دارد مؤلف كتاب خود را بياورد يا اينكه ناشر، به مؤلف سفارش كتابي را بدهد. اما اينكه چه كسي تصميم ميگيرد مربوط به ضوابط انتشارات است. در كار نشر بسيار پسنديده است كه به حرفهاي مؤلف گوش كرد اما مؤلف هميشه از تمامي گزينهها با خبر نيست و تجربه چنداني در مورد ظرافتهاي كار چاپ ندارد. به نظر من چون ناشر وظيفة نشر كتاب را بر عهده دارد، حرف آخر را بايد ناشر بزند اما اگر شما رفتار خوبي با مؤلف خود نداشته باشيد، آنها ديگر براي شما كار نخواهند كرد.
چه عواملي سبب موفقيت يك كتاب درسي است؟
عوامل بسياري است؛ اما در يونسكو، ما بر اين باوريم كه چاپ كتاب درسي، تهيه برنامه درسي و آموزش مدرسان، همه در كنار هم هستند و هر سه كار را با هم انجام ميدهيم. معتقديم كه بايد نحوه تدريس صحيح كتاب به مدرس آموخته شود، چرا كه كتابهاي بسيار خوبي داريم ولي آن چنان كه بايد مورد استفاده قرار نگرفته و مؤثر واقع نميشوند. يكي از مواردي كه هميشه توصيه ميشود ارزشيابي كتاب پيش از چاپ و مورد آزمايش قرار دادن آن است تا ابهامات و خلأهاي آن مشخص شود. حتي كتابهاي خوب را هم ميتوان به اين طريق بسيار بهبود بخشيد.
جايگاه E-book در مقايسه با چاپ كتاب در جهان امروز چگونه است؟ آيا حركت به سوي استقبال از كتاب الكترونيك است؟
حدود ۱۰ الي ۱۵ سال پيش، اين بحث پيش آمد كه كتاب مرده است. اما آنچه امروز شاهدش هستيم گواه اين است كه چاپ بر روي كاغذ بسيار بيشتر شده است. به نظر من، كتابهاي الكترونيك روز به روز مهمتر و با اهميتتر خواهند شد و همچنين معتقدم كه مطالب چاپ شده بر روي كاغذ هم بسيار خواهيم داشت. به عنوان ناشر نبايد صرفاً به كتابهاي الكترونيك اكتفا كنيم، بلكه بايد آن را در كنار كتاب چاپي قرار دهيم. چون هر كسي هم بخواهد مطلبي را از كتاب الكترونيك بخواند، به دليل راحتتر بودن خوانش متن از روي كاغذ تا صفحه مونيتور كامپيوتر آن را چاپ ميكند. در غرب و كشورهاي غربي، كتاب همچنان به تعداد بالا منتشر ميشود. اما شايد در كشورهاي فقير، كتاب الكترونيك جاي كتاب كاغذي را به دليل ارزاني بگيرد.
ميانگين زمان چاپ يك كتاب درسي چقدر است؟
سؤال بسيار سختي است. در اين مورد بايد بگويم شايد دو الي سه سال كار تدوين كتاب طول بكشد. به همين دليل است كه محتواي برنامه درسي را نبايد زودتر از پنج سال عوض كرد وگرنه مشكل پيش خواهد آمد. نشر دانشگاهي زمان بيشتري ميطلبد چرا كه مستلزم مكانيسمهاي نظارتي بيشتري در طول فرايند نشر است. هر بار در طي اين مراحل كنترل، فردي اصلاحاتي انجام ميدهد و فرد ديگر، مجدد بايد متن را بازبيني كند. بسيار مهم است كه زمان كافي به اين كار اختصاص داده شود، چون كارها طبق برنامهريزي واقعي شما پيش نميرود و وقت بيشتري ميگيرد. اگر قصد داشته باشيد كتابي را در شش ماه آماده كنيد و با سرعت زياد كارها را انجام دهيد، حدود سه سال طول خواهد كشيد. پس بهتر است از همان ابتدا يك سال و نيم زمان به آن اختصاص دهيد. مديريت وظايف عوامل و زمان كار آنها هم بسيار مهم است چرا كه باعث بازدهي بيشتر ميشود. اگر واقعگرا نباشيد، كار آمادهسازي كتاب زمان بيشتري خواهد برد. گرچه ويراستاران كار خود را انجام ميدهند، مدير بايد كارها را بازبيني نهايي بكند و سعي كند مراحل و افراد درگير در آن را كاهش دهد. مشكل عمده در كار نشر اين است كه نميدانيد چقدر زمان براي پايان دادن به آن لازم است.
چه تفاوتي بين تأليف و ترجمه ميبينيد؟
ترجمه بيشتر يك فعاليت است. براي ترجمه ميتوانيد ردهبندي به كار ببريد درست مانند ويراستاري. در مورد ترجمه، ميزان دشواري متن بايد در نظر گرفته شود. اما به هر حال ميتوانيد درجهبندي ترجمه داشته باشيد و بايد آن را از مقوله تأليف متمايز كرد. به نظر من، مترجم در هيچ موردي جز حق ترجمه، نميتواند ادعاي حقي بكند چون در اصل همان كار مؤلف را انجام نميدهد. دستمزدي هم كه به او پرداخت ميشود بايد كمتر از دستمزد مؤلف باشد چون شما بايد حق چاپ و امتياز اثر را هم به مؤلف كتاب بپردازيد.
به نظر شما چگونه ميتوان هزينهها را در چاپ و نشر كتاب كاهش داد؟
شما بايد توجه خاصي به هزينه داشته باشيد. در «سمت» كه يك سازمان دولتي است شما بايد متخصص تخمين هزينه باشيد. تجربه من نشان ميدهد كه تقريباً بيشتر ناشران از ميزان هزينه بيخبرند و فقط نوعي تخمين در نظر دارند كه اكثر مواقع درست نيست. بايد دقيقاً هزينه هر بخش از نشر كتاب را بدانيد. شايد با چاپ دويست هزار نسخه مبلغي را پسانداز كنيد، اما بايد همان را براي انبار كردن نسخههاي اضافه بپردازيد. به علاوه هزينه ناپديد شدن كتابها، خراب شدن، خيس شدن و غيره به شما تحميل ميشود. پس بايد مسلطترين شخص در محاسبه اين هزينهها باشيد. شما بايد به اين نكات توجه كنيد كه كتاب چگونه توزيع ميشود، چگونه انبار ميشود و چگونه دوباره وارد سيستم ميشود. اينها مواردي كاربردي هستند. در مورد كتب درسي هم، بسيار خوب است كه شما ضوابط چاپ جامع و گستردهاي داشته باشيد. قالب و اندازه در كتاب درسي بسيار مهم است. اگر شما اندازهاي را انتخاب كنيد كه مجبور باشيد قسمتهاي بسياري از كاغذ را ببريد، هزينه چاپ كتاب بسيار بالا ميرود. بايد در كشور خود اندازه استاندارد را مد نظر بگيريد و طبق آن ۱۰ اندازه ديگر كه مقرون به صرفه است براي خود انتخاب و به عنوان اندازههاي موجود به مؤلفان ارائه كنيد. جنس كاغذ هم بايد متناسب با نوع كتاب تعيين شود. توجه به اين موارد كار را كاربرديتر ميكند. نكته مهم اين است كه من در مورد كتابهاي ارزان صحبت نميكنم بلكه از كتابهاي مقرون به صرفه حرف ميزنم يعني مقرون به صرفهترين گزينه براي هدف شما از چاپ آن كتاب. فكر ميكنم كه آموزش دادن طراحان گرافيكي كار بسيار مهمي است كه به شما امكان بررسي گزينههاي مقرون به صرفه را در چاپ ميدهد. توجه كنيد كه كتاب مقرون به صرفه هم نبايد خستهكننده باشد و ميتواند زيبا و شكيل هم باشد.
الآن شما از فناوري الكترونيك و استفاده از كامپيوتر صحبت ميكنيد، بايد بدانيد كه اين فناوري فرايند كار چاپ را تغيير ميدهد و شما به نوعي صرفهجويي ميكنيد، اما در ابتدا هزينه بيشتري بر ميدارد كه به هيچ عنوان صرفهجويي نيست.
نحوه تأمين هزينههاي انتشارات چگونه است؟
بودجه را بايد به نحوي خرج كرد كه چرخه صنعت را به حركت وا دارد. چاپ كتب درسي صنعت عظيمي است و هر ساله گردش مالي زيادي دارد. و همين زيبايي و شگفتانگيزي آن است. هر سال پول بازميگردد و ميتوانيد روي آن حساب باز كنيد و كتاب جديد چاپ كنيد. بايد از اين مكانيسم براي گسترش اين بخش استفاده كنيد. اين كتاب درسي است كه به انتشارات اين امكان را ميدهد كه هزينههايي مثل حقوق كاركنان، برق، مكان و ... را تأمين كند و چون سود خوبي از چاپ كتاب درسي به دست ميآورد ميتواند به كارهاي كم درآمدتري هم بپردازد مانند كارهاي تحقيقاتي و مبنايي يا شعر، باستانشناسي و ... . هزينهاي را كه دولت در اين زمينه صرف ميكند ميتوان موتور محركي براي اقتصاد يا پيشرفت اين بخش دانست.
فرايند توليد يك ناشر موفق چيست؟
به نظر من براي سازماني مانند «سمت»، كار بر طبق نمودار گردش كار بسيار حائز اهميت است. اين نمودار يكي از مؤثرترين روشها براي بررسي فرايند نشر است. مثلاً زماني كه استفاده از تكنولوژي را آغاز ميكنيد، بايد جدولها و نمودارهايي متفاوتي تهيه كنيد. يكي از روشهاي تغيير زنجيره توليد، بحث و بررسي روش كار آن است. بايد توجه داشته باشيد كه نشر تجاري با نشر كتاب درسي بسيار متفاوت است. چاپ كتاب درسي بسيار پيچيدهتر است. حدود 15 سال پيش به اين نكته رسيديم كه اغلب مؤلفان و ناشران و همچنين سياستگذاران فقط فكر ميكنند كه مطلب نوشته و چاپ ميشود و كار تمام است و متوجه تمامي اين مسائل و مراحل در طي فرايند نشر نيستند. تلاش بسياري براي تهيه آييننامههايي براي اين كار كرديم. با دفتر يونسكو در مورد نشر و يا حتي ترجمه اين آييننامهها به فارسي، صحبت كردهام.
در اين نمودار دقيقاً مسئوليت هر كس مشخص شده و رابطهاي منطقي بين تصميمگيري و عمل و فرايند لازم بين اين دو وجود دارد. حتي ميتوان محل دقيق مكانيسمهاي ضمانت كيفيت را تعيين كرد. اين نمودار جايگاه هر فرد را در فرايند نشر به طور دقيق مشخص كرده و روش خوبي براي تعيين مدت زمان لازم براي هر كاري است و به تهيه آييننامهها هم كمك ميكند اما بايد توجه داشت كه آييننامهها بايد در راستاي كمك به ناشر و مؤلف باشند. همان طور كه در اين نمونه ميبينيد در مراحل آخر تازه به تخمين هزينه پرداخته و لذا فقط ضرر رساندهاند. شما بايد در همان جلسه اول كه با مؤلف داريد، از هزينه صحبت كنيد. لحظهاي كه تصميم به نگارش كتابي ميگيريد بايد هزينه را تخمين بزنيد.
نظر سركار در مورد «سمت» با توجه به آشنايي كه در اين مدت پيدا كردهايد چيست و آيا سازمانهايي نظير آن در دنيا وجود دارد؟
به نظر ميرسد «سمت»، سازماني است وابسته به دولت كه موظف به شناسايي و نشر كتب مورد نياز دانشگاهي است و كار خود را به اندازه لازم خوب و شايسته انجام ميدهد. در دنيا اينگونه سازمانها زير نظر وزارت آموزش عالي كشورها، فعاليت دارند و شامل بخشهايي چون آكادمي تحقيق و برنامهريزي درسي نيز هستند. به طور كلي، كشورهايي كه نياز مبرم به كتب درسي دارند، چنين سازمانهايي دارند. شما به «سمت» نياز داريد تا صنعت نشر را پيشرفته و گسترده سازيد. به نظر من، در نهايت، هدف «سمت» بايد اين باشد كه ديگر نيازي به آن احساس نشود يا اينكه فقط به تحقيق بپردازد. اگر خيلي خيلي موفق باشيد، مثل يونسكو ديگر نيازي به شما نخواهد بود. البته اين اتفاق در زمان حيات ما و شما رخ نخواهد داد.
در برخي كشورها سازماني مانند «سمت» داريم و اين سازمانها در حال بازبيني و بررسي مجدد نقش و عملكرد خود هستند. در برخي از كشورها هيأت يا مؤسسه تدوين كتاب داريم كه گاهي اوقات كاري مشابه با كار شما انجام ميدهند. با وجود اين، بايد گفت كشورهاي كمي هستند كه در آنها سازماني وجود داشته باشد كه در آن تحقيق مبناي نشر كتاب باشد چرا كه آموزش نشر قدمت زيادي ندارد. حتي امروزه در جهان جاهاي انگشتشماري است كه ميتوانيد مدرك نشر بگيريد. مثلاً مالزي داراي مركز تدوين كتاب است كه كاري مشابه «سمت» انجام ميدهد. در انگلستان، كانادا، فرانسه و كشورهاي اسكانديناوي و بخشهايي از امريكا نيز چنين مؤسساتي را ميتوان يافت. اما اين روزها آنها در پي ايجاد رشتههايي در اين زمينه هستند.
با تشكر از سركار كه با دقت و حوصله به سؤالات ما پاسخ داديد، اگر نكته ديگري به نظرتان ميرسد بفرماييد.
براي من، سفر به ايران و حضور در «سمت» بسيار جالب بود. كار و فعاليت شما و همچنين نشر در جهان اسلام بسيار حائز اهميت است چون كاري مذهبي و مستلزم رهبري و مديريت دقيق است. من احساس ميكنم شما افراد متخصص و كارامدي داريد. به نظر من، رسالت «سمت» بايد اين باشد كه رهبري، هدايت و مديريت لازم را انجام دهد و اين افراد را كنار يكديگر جمع كند تا فضا براي فعاليت آنها ايجاد شود و تمام ايدههاي آنها عملي شود. در غير اين صورت سازمان ديگري اين كار را ميكند. به اين ترتيب «سمت» ميتواند هم براي بخشهاي دانشگاهي و نشر و هم براي دولت راهنما باشد. مسئله نشر دانشگاهي موفق رابطه نزديكي با جامعه اطلاعاتي و دانش محور دارد چون با صنعت نشر موفق ميتوانيد جامعه دانشي قوي داشته باشيد. اين صنعت، صنعت كليدي آينده است و تزئيني نيست.
به نظر من «سمت»، ميداند دارد چه كار ميكند و بر تمامي مسائل احاطه دارد و همين مهمترين قدم در هر كاري است. حال بر عهده كل اعضاي سازمان است تا آن را به عمل و واقعيت تبديل كنند.
به طور عمده هر دو حالت اتفاق ميافتد؛ امكان دارد مؤلف كتاب خود را بياورد يا اينكه ناشر، به مؤلف سفارش كتابي را بدهد. اما اينكه چه كسي تصميم ميگيرد مربوط به ضوابط انتشارات است. در كار نشر بسيار پسنديده است كه به حرفهاي مؤلف گوش كرد اما مؤلف هميشه از تمامي گزينهها با خبر نيست و تجربه چنداني در مورد ظرافتهاي كار چاپ ندارد. به نظر من چون ناشر وظيفة نشر كتاب را بر عهده دارد، حرف آخر را بايد ناشر بزند اما اگر شما رفتار خوبي با مؤلف خود نداشته باشيد، آنها ديگر براي شما كار نخواهند كرد.
چه عواملي سبب موفقيت يك كتاب درسي است؟
عوامل بسياري است؛ اما در يونسكو، ما بر اين باوريم كه چاپ كتاب درسي، تهيه برنامه درسي و آموزش مدرسان، همه در كنار هم هستند و هر سه كار را با هم انجام ميدهيم. معتقديم كه بايد نحوه تدريس صحيح كتاب به مدرس آموخته شود، چرا كه كتابهاي بسيار خوبي داريم ولي آن چنان كه بايد مورد استفاده قرار نگرفته و مؤثر واقع نميشوند. يكي از مواردي كه هميشه توصيه ميشود ارزشيابي كتاب پيش از چاپ و مورد آزمايش قرار دادن آن است تا ابهامات و خلأهاي آن مشخص شود. حتي كتابهاي خوب را هم ميتوان به اين طريق بسيار بهبود بخشيد.
جايگاه E-book در مقايسه با چاپ كتاب در جهان امروز چگونه است؟ آيا حركت به سوي استقبال از كتاب الكترونيك است؟
حدود ۱۰ الي ۱۵ سال پيش، اين بحث پيش آمد كه كتاب مرده است. اما آنچه امروز شاهدش هستيم گواه اين است كه چاپ بر روي كاغذ بسيار بيشتر شده است. به نظر من، كتابهاي الكترونيك روز به روز مهمتر و با اهميتتر خواهند شد و همچنين معتقدم كه مطالب چاپ شده بر روي كاغذ هم بسيار خواهيم داشت. به عنوان ناشر نبايد صرفاً به كتابهاي الكترونيك اكتفا كنيم، بلكه بايد آن را در كنار كتاب چاپي قرار دهيم. چون هر كسي هم بخواهد مطلبي را از كتاب الكترونيك بخواند، به دليل راحتتر بودن خوانش متن از روي كاغذ تا صفحه مونيتور كامپيوتر آن را چاپ ميكند. در غرب و كشورهاي غربي، كتاب همچنان به تعداد بالا منتشر ميشود. اما شايد در كشورهاي فقير، كتاب الكترونيك جاي كتاب كاغذي را به دليل ارزاني بگيرد.
ميانگين زمان چاپ يك كتاب درسي چقدر است؟
سؤال بسيار سختي است. در اين مورد بايد بگويم شايد دو الي سه سال كار تدوين كتاب طول بكشد. به همين دليل است كه محتواي برنامه درسي را نبايد زودتر از پنج سال عوض كرد وگرنه مشكل پيش خواهد آمد. نشر دانشگاهي زمان بيشتري ميطلبد چرا كه مستلزم مكانيسمهاي نظارتي بيشتري در طول فرايند نشر است. هر بار در طي اين مراحل كنترل، فردي اصلاحاتي انجام ميدهد و فرد ديگر، مجدد بايد متن را بازبيني كند. بسيار مهم است كه زمان كافي به اين كار اختصاص داده شود، چون كارها طبق برنامهريزي واقعي شما پيش نميرود و وقت بيشتري ميگيرد. اگر قصد داشته باشيد كتابي را در شش ماه آماده كنيد و با سرعت زياد كارها را انجام دهيد، حدود سه سال طول خواهد كشيد. پس بهتر است از همان ابتدا يك سال و نيم زمان به آن اختصاص دهيد. مديريت وظايف عوامل و زمان كار آنها هم بسيار مهم است چرا كه باعث بازدهي بيشتر ميشود. اگر واقعگرا نباشيد، كار آمادهسازي كتاب زمان بيشتري خواهد برد. گرچه ويراستاران كار خود را انجام ميدهند، مدير بايد كارها را بازبيني نهايي بكند و سعي كند مراحل و افراد درگير در آن را كاهش دهد. مشكل عمده در كار نشر اين است كه نميدانيد چقدر زمان براي پايان دادن به آن لازم است.
چه تفاوتي بين تأليف و ترجمه ميبينيد؟
ترجمه بيشتر يك فعاليت است. براي ترجمه ميتوانيد ردهبندي به كار ببريد درست مانند ويراستاري. در مورد ترجمه، ميزان دشواري متن بايد در نظر گرفته شود. اما به هر حال ميتوانيد درجهبندي ترجمه داشته باشيد و بايد آن را از مقوله تأليف متمايز كرد. به نظر من، مترجم در هيچ موردي جز حق ترجمه، نميتواند ادعاي حقي بكند چون در اصل همان كار مؤلف را انجام نميدهد. دستمزدي هم كه به او پرداخت ميشود بايد كمتر از دستمزد مؤلف باشد چون شما بايد حق چاپ و امتياز اثر را هم به مؤلف كتاب بپردازيد.
به نظر شما چگونه ميتوان هزينهها را در چاپ و نشر كتاب كاهش داد؟
شما بايد توجه خاصي به هزينه داشته باشيد. در «سمت» كه يك سازمان دولتي است شما بايد متخصص تخمين هزينه باشيد. تجربه من نشان ميدهد كه تقريباً بيشتر ناشران از ميزان هزينه بيخبرند و فقط نوعي تخمين در نظر دارند كه اكثر مواقع درست نيست. بايد دقيقاً هزينه هر بخش از نشر كتاب را بدانيد. شايد با چاپ دويست هزار نسخه مبلغي را پسانداز كنيد، اما بايد همان را براي انبار كردن نسخههاي اضافه بپردازيد. به علاوه هزينه ناپديد شدن كتابها، خراب شدن، خيس شدن و غيره به شما تحميل ميشود. پس بايد مسلطترين شخص در محاسبه اين هزينهها باشيد. شما بايد به اين نكات توجه كنيد كه كتاب چگونه توزيع ميشود، چگونه انبار ميشود و چگونه دوباره وارد سيستم ميشود. اينها مواردي كاربردي هستند. در مورد كتب درسي هم، بسيار خوب است كه شما ضوابط چاپ جامع و گستردهاي داشته باشيد. قالب و اندازه در كتاب درسي بسيار مهم است. اگر شما اندازهاي را انتخاب كنيد كه مجبور باشيد قسمتهاي بسياري از كاغذ را ببريد، هزينه چاپ كتاب بسيار بالا ميرود. بايد در كشور خود اندازه استاندارد را مد نظر بگيريد و طبق آن ۱۰ اندازه ديگر كه مقرون به صرفه است براي خود انتخاب و به عنوان اندازههاي موجود به مؤلفان ارائه كنيد. جنس كاغذ هم بايد متناسب با نوع كتاب تعيين شود. توجه به اين موارد كار را كاربرديتر ميكند. نكته مهم اين است كه من در مورد كتابهاي ارزان صحبت نميكنم بلكه از كتابهاي مقرون به صرفه حرف ميزنم يعني مقرون به صرفهترين گزينه براي هدف شما از چاپ آن كتاب. فكر ميكنم كه آموزش دادن طراحان گرافيكي كار بسيار مهمي است كه به شما امكان بررسي گزينههاي مقرون به صرفه را در چاپ ميدهد. توجه كنيد كه كتاب مقرون به صرفه هم نبايد خستهكننده باشد و ميتواند زيبا و شكيل هم باشد.
الآن شما از فناوري الكترونيك و استفاده از كامپيوتر صحبت ميكنيد، بايد بدانيد كه اين فناوري فرايند كار چاپ را تغيير ميدهد و شما به نوعي صرفهجويي ميكنيد، اما در ابتدا هزينه بيشتري بر ميدارد كه به هيچ عنوان صرفهجويي نيست.
نحوه تأمين هزينههاي انتشارات چگونه است؟
بودجه را بايد به نحوي خرج كرد كه چرخه صنعت را به حركت وا دارد. چاپ كتب درسي صنعت عظيمي است و هر ساله گردش مالي زيادي دارد. و همين زيبايي و شگفتانگيزي آن است. هر سال پول بازميگردد و ميتوانيد روي آن حساب باز كنيد و كتاب جديد چاپ كنيد. بايد از اين مكانيسم براي گسترش اين بخش استفاده كنيد. اين كتاب درسي است كه به انتشارات اين امكان را ميدهد كه هزينههايي مثل حقوق كاركنان، برق، مكان و ... را تأمين كند و چون سود خوبي از چاپ كتاب درسي به دست ميآورد ميتواند به كارهاي كم درآمدتري هم بپردازد مانند كارهاي تحقيقاتي و مبنايي يا شعر، باستانشناسي و ... . هزينهاي را كه دولت در اين زمينه صرف ميكند ميتوان موتور محركي براي اقتصاد يا پيشرفت اين بخش دانست.
فرايند توليد يك ناشر موفق چيست؟
به نظر من براي سازماني مانند «سمت»، كار بر طبق نمودار گردش كار بسيار حائز اهميت است. اين نمودار يكي از مؤثرترين روشها براي بررسي فرايند نشر است. مثلاً زماني كه استفاده از تكنولوژي را آغاز ميكنيد، بايد جدولها و نمودارهايي متفاوتي تهيه كنيد. يكي از روشهاي تغيير زنجيره توليد، بحث و بررسي روش كار آن است. بايد توجه داشته باشيد كه نشر تجاري با نشر كتاب درسي بسيار متفاوت است. چاپ كتاب درسي بسيار پيچيدهتر است. حدود 15 سال پيش به اين نكته رسيديم كه اغلب مؤلفان و ناشران و همچنين سياستگذاران فقط فكر ميكنند كه مطلب نوشته و چاپ ميشود و كار تمام است و متوجه تمامي اين مسائل و مراحل در طي فرايند نشر نيستند. تلاش بسياري براي تهيه آييننامههايي براي اين كار كرديم. با دفتر يونسكو در مورد نشر و يا حتي ترجمه اين آييننامهها به فارسي، صحبت كردهام.
در اين نمودار دقيقاً مسئوليت هر كس مشخص شده و رابطهاي منطقي بين تصميمگيري و عمل و فرايند لازم بين اين دو وجود دارد. حتي ميتوان محل دقيق مكانيسمهاي ضمانت كيفيت را تعيين كرد. اين نمودار جايگاه هر فرد را در فرايند نشر به طور دقيق مشخص كرده و روش خوبي براي تعيين مدت زمان لازم براي هر كاري است و به تهيه آييننامهها هم كمك ميكند اما بايد توجه داشت كه آييننامهها بايد در راستاي كمك به ناشر و مؤلف باشند. همان طور كه در اين نمونه ميبينيد در مراحل آخر تازه به تخمين هزينه پرداخته و لذا فقط ضرر رساندهاند. شما بايد در همان جلسه اول كه با مؤلف داريد، از هزينه صحبت كنيد. لحظهاي كه تصميم به نگارش كتابي ميگيريد بايد هزينه را تخمين بزنيد.
نظر سركار در مورد «سمت» با توجه به آشنايي كه در اين مدت پيدا كردهايد چيست و آيا سازمانهايي نظير آن در دنيا وجود دارد؟
به نظر ميرسد «سمت»، سازماني است وابسته به دولت كه موظف به شناسايي و نشر كتب مورد نياز دانشگاهي است و كار خود را به اندازه لازم خوب و شايسته انجام ميدهد. در دنيا اينگونه سازمانها زير نظر وزارت آموزش عالي كشورها، فعاليت دارند و شامل بخشهايي چون آكادمي تحقيق و برنامهريزي درسي نيز هستند. به طور كلي، كشورهايي كه نياز مبرم به كتب درسي دارند، چنين سازمانهايي دارند. شما به «سمت» نياز داريد تا صنعت نشر را پيشرفته و گسترده سازيد. به نظر من، در نهايت، هدف «سمت» بايد اين باشد كه ديگر نيازي به آن احساس نشود يا اينكه فقط به تحقيق بپردازد. اگر خيلي خيلي موفق باشيد، مثل يونسكو ديگر نيازي به شما نخواهد بود. البته اين اتفاق در زمان حيات ما و شما رخ نخواهد داد.
در برخي كشورها سازماني مانند «سمت» داريم و اين سازمانها در حال بازبيني و بررسي مجدد نقش و عملكرد خود هستند. در برخي از كشورها هيأت يا مؤسسه تدوين كتاب داريم كه گاهي اوقات كاري مشابه با كار شما انجام ميدهند. با وجود اين، بايد گفت كشورهاي كمي هستند كه در آنها سازماني وجود داشته باشد كه در آن تحقيق مبناي نشر كتاب باشد چرا كه آموزش نشر قدمت زيادي ندارد. حتي امروزه در جهان جاهاي انگشتشماري است كه ميتوانيد مدرك نشر بگيريد. مثلاً مالزي داراي مركز تدوين كتاب است كه كاري مشابه «سمت» انجام ميدهد. در انگلستان، كانادا، فرانسه و كشورهاي اسكانديناوي و بخشهايي از امريكا نيز چنين مؤسساتي را ميتوان يافت. اما اين روزها آنها در پي ايجاد رشتههايي در اين زمينه هستند.
با تشكر از سركار كه با دقت و حوصله به سؤالات ما پاسخ داديد، اگر نكته ديگري به نظرتان ميرسد بفرماييد.
براي من، سفر به ايران و حضور در «سمت» بسيار جالب بود. كار و فعاليت شما و همچنين نشر در جهان اسلام بسيار حائز اهميت است چون كاري مذهبي و مستلزم رهبري و مديريت دقيق است. من احساس ميكنم شما افراد متخصص و كارامدي داريد. به نظر من، رسالت «سمت» بايد اين باشد كه رهبري، هدايت و مديريت لازم را انجام دهد و اين افراد را كنار يكديگر جمع كند تا فضا براي فعاليت آنها ايجاد شود و تمام ايدههاي آنها عملي شود. در غير اين صورت سازمان ديگري اين كار را ميكند. به اين ترتيب «سمت» ميتواند هم براي بخشهاي دانشگاهي و نشر و هم براي دولت راهنما باشد. مسئله نشر دانشگاهي موفق رابطه نزديكي با جامعه اطلاعاتي و دانش محور دارد چون با صنعت نشر موفق ميتوانيد جامعه دانشي قوي داشته باشيد. اين صنعت، صنعت كليدي آينده است و تزئيني نيست.
به نظر من «سمت»، ميداند دارد چه كار ميكند و بر تمامي مسائل احاطه دارد و همين مهمترين قدم در هر كاري است. حال بر عهده كل اعضاي سازمان است تا آن را به عمل و واقعيت تبديل كنند.
+ نوشته شده توسط مرضیه اسفندیاری (روابط عمومی) در یکشنبه 1385/12/20
|
نهضت ترجمه در شرق جهان اسلام: در قرن سوم و چهارم هجري